Historia Afryki
Mapa Afryki
  • Kultura
    Obyczaje
    Sahara
     
         

    Historia Afryki - Afryka

    Kraj pierwotnie zamieszkany przez Buszmenów, przybyłych tu prawdopodobnie w I tysiącl. p.n.e.; po nich przybyli Hotentoci, a od IX w. napływały ludy Bantu, które zepchnęły Buszmenów i Hotentotów na pd.-zach. Pierwsi Europejczycy pojawili się u schyłku XV w. (lądowanie żeglarzy portug.: B. Diaza 1487 w Zat. Stołowej i V. da Gamy 1497 w Natalu); kolonizacja eur. rozwinęła się dopiero w XVII w. po założeniu Kapsztadu (1652) przez J. van Riebeecka w imieniu hol. Zjednoczonej Kompanii Wschodnioind.; wokół portu powstała kolonia p.n. Kraj Przylądkowy, zarządzana przez gubernatora; w poł. XVII w. zaczęli napływać hol. chłopi (trekboerzy, zw. w Europie — Burami), następnie fr. hugenoci i niem. protestanci; od początku kolonizacji utrzymywano separację między białymi osadnikami i Afrykanami; osadnictwu towarzyszyły konflikty zbrojne z Hotentotami, później z Buszmenami, od lat 70. XVIII w. także z Bantu. Na przeł. XVIII i XIX w. Brytyjczycy opanowali kolonię, a 1806 doszło do ostatecznej aneksji. Od 1818 tworzenie zuluskiego państwa wodza Czaki i liczne wojny w Natalu; napływ osadników bryt. (od 1820) i zniesienie niewolnictwa (1834) spowodowały 1835–48 masową wędrówkę Burów w głąb interioru (tzw. Wielki Trek); po zaciętych walkach z plemionami Bantu (m.in. Zulusami) Burowie utworzyli (1838) Rep. Natalii (Natal), anektowaną 1843 przez Brytyjczyków, następnie Rep. Transwalu (od 1856 zw. Rep. Południowoafryk.), uznaną 1852 przez W. Brytanię, oraz (1854) Wolne Państwo Orania (Orania); w latach 80. istniały jeszcze 3 mniejsze republiki burskie. Rozpoczął się rozwój bryt. Kolonii Przylądkowej, ważnego punktu strategicznego i tranzytowego (1871–84 w jej składzie kolonia Basuto) — napływ ang. osadników (uitlanderów) do republik burskich, inwestycje londyńskich spółek górn. (po odkryciu w latach 60. i 70. bogatych złóż złota i diamentów w Transwalu i Oranii); 1877–81 Brytyjczycy przejściowo opanowali Transwal, 1879 po zwycięskiej wojnie z Zulusami zagarnęli teren ich państwa; w wyniku wojny ang.-burskiej 1899–1902 (burskie wojny) Brytyjczycy anektowali obie republiki. W 1907 powstały pierwsze partie afrykanerskie (od końca XIX w. Burowie nazywali siebie Afrykanerami, tj. ludźmi Afryki, Afrykańczykami): Het Volk [‘lud’] i Oranje Unie [‘związek orański’], walczące z bryt. dominacją w kolonii, a także robotn. Południowoafryk. Partia Pracy; 1910 z 4 kolonii utworzono bryt. dominium — Związek Pd. Afryki, premierem został gen. L. Botha, przywódca rządzącej Partii Południowoafryk., powstałej z połączenia Het Volk i Oranje Unie. Zaczęła się ustawowa dyskryminacja i segregacja rasowa (1911 ustawa o kopalniach i fabrykach, 1913 ustawa o gruntach tubylców); narodził się ruch wyzwoleńczy czarnej ludności (1912 powstał Południowoafryk. Tubylczy Kongres Nar., od 1923 p.n. Afrykański Kongres Narodowy — ANC) i nastąpił rozwój afrykanerskiego ruchu nacjonalistycznego (1912 utworzono Partię Narodową, a 1918 — Afrykanerski Związek Braci, który po 1948 stał się rzeczywistym ośr. władzy w państwie). W czasie I wojny świat. Związek Pd. Afryki przystąpił do wojny przeciwko Niemcom i zajął Niem. Afrykę Pd.-Zach. (ob. Namibia), nad którą następnie sprawował mandat Ligi Narodów. Po wojnie nastąpił gwałtowny rozwój gosp. (górnictwo złota i diamentów, początki przemysłu przetwórczego), powstał biały i czarny proletariat. Od 1924 krajem rządziła koalicja Partii Nar. i Południowoafryk. Partii Nar., które 1934 połączyły się w Zjednoczoną Południowoafryk. Partię Nar. (premier J.B.M. Hertzog) i prowadziły politykę „dwóch strumieni” jako wyraz oficjalnego uznania nar. aspiracji Afrykanerów; następnie doszło do rozłamu w Zjedn. Południowoafryk. Partii Nar. i powstania Oczyszczonej Partii Nacjonalistycznej (reprezentującej afrykanerskich ekstremistów) oraz probryt. Partii Dominalnej. W 1931, na mocy nowej konstytucji opartej na Westminsterskim Statucie z 1931, ogłoszono niepodległość Związku. W 2 poł. lat 30. powstały organizacje faszyst., z Ossewa Brandwag [‘straż wozów zaprzężonych w woły’] na czele, otwarcie sympatyzujące z Niemcami. W czasie II wojny świat. ustąpił premier Hertzog, sprzeciwiający się (wraz z przywódcami Oczyszczonej Partii Nacjonalistycznej) przystąpieniu Związku do wojny przeciw Niemcom; następcą Hertzoga został J.Ch. Smuts, który zadeklarował przystąpienie Związku Pd. Afryki do wojny po stronie aliantów (m.in. VIII 1944 dywizjony 31 i 34 południowoafryk. sił lotn., SAAF dokonały zrzutów dla powstańczej Warszawy). W 1948 koalicja afrykanerska (Partia Nacjonalistyczna i Partia Afrykanerska, które 1951 połączyły się w Partię Nar.) odniosła zwycięstwo wyborcze, a premierem pierwszego całkowicie afrykanerskiego rządu został F.D. Malan; Malan proklamował politykę apartheidu, którą realizowano w 2 etapach: 1948–63 tworzenie podstaw prawnych systemu apartheidu, 1963–89 — tzw. bantustanizacja RPA. Po Malanie stanowisko premiera objął J.G. Strijdom (1954–58), następnie H.F. Verwoerd (1958–66). W 1949 Związek anektował terytorium powiernicze ONZ — Afrykę Pd.-Zach., co spowodowało spór między Związkiem i ONZ zakończony 1966 cofnięciem przez Zgromadzenie Ogólne ONZ mandatu. W latach 50. narastał opór ludności kolorowej przeciwko polityce apartheidu i nasilały się represje władz; 1950 doszło do delegalizacji KP Afryki Pd. (od 1953 p.n. Południowoafryk. Partia Komunist.), 1960 — ANC i Panafrykanistycznego Kongresu Azanii (PAC, utworzony 1959 po rozłamie w ANC); 1962–63 zbrojne akcje antyrządowe, procesy przywódców ANC (surowe wyroki). Od lat 60. zaczęła się ostra krytyka apartheidu na forum ONZ (liczne rezolucje, ogłoszenie międzynar. bojkotu RPA, 1966 uznanie apartheidu za zbrodnię przeciwko ludzkości) i in. organizacji. W 1961 władze Związku Pd. Afryki proklamowały powstanie RPA, przecinając ostatecznie konstytucyjne więzy łączące kraj z W. Brytanią, i wycofały się z bryt. Wspólnoty Narodów (gł. pod naciskiem azjat. czł. Wspólnoty). W 1963 władze RPA zaczęły tworzyć bantustany — pierwszym było Transkei (łącznie powstało ich 10). W latach 60. gospodarka RPA rozwijała się dynamicznie, rozbudowywano potencjał wojsk. (stworzenie silnej armii, przemysłu zbrojeniowego, od 1965 prace nad bronią nuklearną). W ramach tzw. bantustanizacji rząd RPA ogłosił „niepodległość” bantustanu Transkei (1976), Bophuthatswany (1977), Vendy (1979) i Ciskei (1981) oraz przyznał pełną autonomię wewn. pozostałym 6 bantustanom. Mimo delegalizacji ANC i in. organizacji ludności afryk. trwało odradzanie się ruchu oporu, od poł. lat 60. zbrojnie zwalczanego przez władze; w tym czasie RPA ściśle współpracowała z Rodezją i Portugalią w ramach tzw. białego imperium pd. Afryki (wojsk. interwencje RPA w Rodezji i Angoli). Od pocz. lat 70. zaczął powstawać umiarkowany ruch oporu (kilkanaście organizacji czarnej ludności i antyrasistowska partia białych — Postępowa Partia Federalna zał. 1977), odrzucający popierane przez ANC i PAC zbrojne metody walki z apartheidem. W 1976 doszło do antyrządowych wystąpień czarnych Afrykanów w tzw. lokacjach (Soweto, Alexandria i in.) krwawo stłumionych przez policję i wojsko, oraz do pierwszych zbrojnych starć w Soweto między Zulusami i Khosa. Od poł. lat 70. RPA prowadziła agresywną politykę wobec popierających ruch oporu sąsiednich państw afryk., która przejawiła się interwencją w wojnie domowej w Angoli (1975–76), zbrojnymi atakami (od 1978) na Angolę, Mozambik, Botswanę i Lesotho, poparciem dla antyrządowej partyzantki w Mozambiku i walką z organizacją SWAPO w Namibii. Od 1976 władze RPA, wobec ożywienia polit. i zbrojnej działalności ANC, zaczęły realizować program „kontrolowanego osłabiania barier rasowych” (uchylono najbardziej drastyczne przepisy apartheidu, nowa konstytucja z 1984 przyznała prawa polit. ludności kolorowej i azjat., utworzono wielorasowy 3-izbowy parlament i rząd). Polityka modyfikacji apartheidu nie zapobiegła zaostrzeniu sankcji i międzynar. naciskowi na RPA; nastąpiło znaczne nasilenie ruchu oporu czarnej ludności i tworzenie się ekstremistycznych organizacji Afrykanerów walczących o utrzymanie apartheidu (1973 Afrykanerski Ruch Oporu, 1982 Konserwatywna Partia Afryki Pd.). Od 1987 trwa nie wypowiedziana wojna między ANC i zuluskim Ruchem Inkatha (od 1990 p.n. Partia Wolności Inkatha), która spowodowała tysiące ofiar. W 1989 przewodn. Partii Nar. i prez. RPA został F.W. de Klerk; rozpoczął on stopniową likwidację apartheidu — 1990 zalegalizowano ANC i 60 innych organizacji antyapartheidowych, zwolniono z więzienia (po 27 latach) przywódcę ANC — N. Mandelę, podjęto dialog z opozycją; 1991 zniesiono ustawodawstwo apartheidu, a także prowadzono rokowania na temat przyszłości kraju w ramach tzw. Konferencji na Rzecz Demokr. Afryki Pd. (CODESA); ANC wyrzekł się zbrojnej walki z władzami. W 1993 w wyniku rozmów ustalono termin pierwszych demokr. wyborów powszechnych (IV 1994), przyjęto projekt nowej konstytucji; jednak nie ustał konflikt między ANC i Partią Wolności Inkatha. Przemiany dokonujące się w RPA doprowadziły do konsolidacji „białej” prawicy i — z drugiej strony — do zbrojnej działalności Azańskiej Lud. Armii Wyzwoleńczej (wojsk. organizacja PAC) przeciwko białej ludności; zwiększyła się liczba czł. Południowoafryk. Partii Komunist. i organizacji czarnej skrajnej lewicy. Działalność prez. de Klerka i Mandeli przyniosła im międzynar. uznanie i Pokojową Nagrodę Nobla; RPA po zniesieniu apartheidu nawiązała stosunki dyplomatyczne z krajami Afryki i Europy Wsch. (zniesiono międzynar. sankcje wobec RPA). W pierwszych demokr. wyborach z IV 1994 zwyciężył ANC, jego przewodn. Mandela został prezydentem; dotychczasowy prezydent, przewodn. Partii Nar., de Klerk objął stanowisko drugiego wiceprezydenta, a przywódca Partii Wolności Inkatha, Buthelezi, został min. spraw wewnętrznych.

    źródło: www.wikipedia.pl